Số liệu thống kê của cơ quan khí tượng thủy văn cho thấy trong thời gian gần đây, những trận mưa với vũ lượng lớn ngày càng cao xuất hiện ở TP.HCM với tần suất dày dặc hơn; đỉnh triều cường liên tục năm sau cao hơn năm trước (2008: 1,55 m; 2009: 1,56 m; 2010 và 2011 đến 1,58 m). Điều này cho thấy những tổ hợp bất lợi xuất hiện ngày càng nhiều hơn ở TP.HCM.

Vấn đề gây lo lắng lớn cho người dân và các nhà khoa học là TP có địa hình thấp, với 60% diện tích có cao trình thấp hơn mực nước triều mà lại gặp cả tổ hợp bất lợi mưa lớn kéo dài, triều cường dâng cao và xả lũ từ thượng nguồn. Một viễn cảnh xấu về tình trạng ngập ở TP.HCM là chuyện không khó để hình dung sẽ xảy ra. GS-TSKH Lê Huy Bá cho rằng nếu lượng mưa bằng 1/4 Bangkok (chỉ từ 100 đến 200 mm) diễn ra trên diện rộng cả Đông Nam Bộ trong vài ngày thì TP hoàn toàn có nguy cơ ngập nặng. Kể cả Bình Dương, Đồng Nai cũng bị ảnh hưởng nặng… vì nằm ven sông. Nếu hệ thống đập thủy điện từ sông Đồng Nai, La Ngà, hồ Dầu Tiếng cùng xả lũ thì lũ sẽ quét qua Biên Hòa, TP.HCM rồi mới tuôn ra biển.

“Hiện nay có 16 hồ chứa nước của các nhà máy thủy điện loại lớn ở độ cao từ 700 đến 1.000 m so với mặt nước biển cùng hàng trăm đập nhỏ nằm dọc lưu vực sông Đồng Nai. Nếu xảy ra động đất gây bể hồ chứa hoặc hồ chứa cùng xả lũ (do áp lực nước đầu nguồn đổ về) thì ai bảo đảm TP không phải là một Bangkok thứ hai? Chưa kể sông Đồng Nai nằm trên đới đứt gãy về động đất nên một khi xảy ra động đất, nguy cơ vỡ đập là rất lớn chứ không thể nói nó mãi mãi nằm yên” - GS Bá nói.

Tóm lại, nếu cùng lúc nhiều tổ hợp bất lợi xuất hiện như mưa lớn kéo dài trên diện rộng, triều cường dâng cao và tất cả hồ thủy điện-thủy lợi ở thượng nguồn cùng xả lũ thì TP.HCM sẽ ngập lụt y chang Bangkok. Đây là “cái chết bất ngờ” (như cách gọi của ThS Hồ Long Phi, Giám đốc Trung tâm Nước sạch và biến đổi khí hậu - ĐH Quốc gia TP.HCM) nhưng rõ ràng chúng ta hoàn toàn có thể tiên liệu trước.

Trên số báo hôm qua, chúng tôi đã phân tích tình trạng kênh rạch bị san lấp, những vùng trũng có chức năng trữ nước tạm thời như một hồ điều tiết tự nhiên của TP.HCM hầu như đã không còn nữa. Muốn hay không, vùng đất (ao, hồ, kênh rạch) phía nam của TP.HCM giờ đã trở thành khu đô thị hiện đại. Một ngày không xa, bán đảo Thủ Thiêm cũng thế. Vậy nên, giải pháp chống ngập, ngăn ngừa thảm họa lũ lụt nên dựa trên điều kiện hiện có chứ không thể than tiếc mãi câu “giá như…” hay đổ lỗi cho vấn đề lịch sử.

Theo Trung tâm Điều hành chương trình chống ngập TP.HCM (Trung tâm Chống ngập), đến nay TP mới chỉ cải tạo, lắp đặt mới được gần 1.040 km cống thoát nước, đạt 1/6 nhu cầu cần xây dựng để đảm bảo yêu cầu thoát nước. Bộ NN&PTNT cũng đang triển khai quy hoạch thủy lợi chống ngập úng cho khu vực TP.HCM thông qua việc xây dựng hệ thống cống kiểm soát triều, hệ thống đê bao dọc sông Sài Gòn. Tuyến đê bao dài khoảng 172 km, bắt đầu từ ven bờ hữu sông Sài Gòn, Soài Rạp và bờ tả sông Vàm Cỏ Đông đến thị trấn Đức Hòa, Long An. Ngoài ra còn có 12 cống lớn giúp toàn bộ hệ thống kiểm soát triều đồng bộ cho lưu vực rộng 3.393 ha. Phương án này còn bao hàm cả nhiệm vụ kiểm soát lũ từ thượng lưu thông qua việc phối hợp vận hành xả lũ các hồ Dầu Tiếng, Trị An, Phước Hòa…, phân lũ từ sông Đồng Nai qua sông Thị Vải, từ sông Sài Gòn qua Rạch Tra.

Đại diện Trung tâm Chống ngập TP.HCM cho biết đã trình UBND TP quy hoạch mạng lưới hồ điều tiết phân tán để tiếp nhận nước mưa, điều hòa và chia sẻ khả năng tiêu thoát nước khi có mưa. Theo đó sẽ có quy định buộc các chủ đầu tư xây hồ điều tiết phân tán tại các dự án dân cư. Điều này là phù hợp với yêu cầu cơ bản của việc chống ngập bền vững, tức không để cho những dự án phát triển ở khu vực thuận lợi gây bất lợi cho khu vực khác.

Ngoài ra, TP sẽ quy hoạch các hồ điều tiết tập trung, giữ lại những khu vực thấp ở các quận, huyện Nhà Bè, Bình Chánh, Thủ Đức, Hóc Môn và Củ Chi làm nơi trữ nước. Đây là những điểm xung yếu, cố gắng hạn chế phát triển đô thị, bê tông hóa để làm những nơi giữ nước khi có lũ hoặc mưa lớn đổ về.

Thật ra những giải pháp nói trên chỉ phát huy hiệu quả trong điều kiện mưa, lũ và triều cường ở mức bình thường như trước giờ hoặc… trên mức bình thường một chút. Còn nếu để xảy ra “cái chết bất ngờ” như phân tích ở trên thì e rằng những giải pháp hiện có khó mà chống chọi, xoay trở được.

Cho đến giờ này những hiến kế mà chúng tôi ghi nhận được từ các nhà quản lý, khoa học không phải là giải pháp để khống chế “thảm họa Bangkok” khi nó xảy ra ở TP.HCM mà là giải pháp khống chế để… không xảy ra thảm họa như thế. Trong đó, hai yếu tố thuộc về tự nhiên (mưa lớn kéo dài, triều cường dâng cao) thì đương nhiên… thua. Vấn đề còn lại là không để xảy ra tình trạng “cùng nhau xả lũ” đúng vào lúc xảy ra hai yếu tố tự nhiên vừa nói.

Theo kỹ sư Phan Khánh, Tổng Thư ký Hội Khoa học Thủy lợi TP.HCM, trước mắt cần kiên quyết giữ nước hồ Dầu Tiếng thấp hơn 23,1 m trước ngày 1-1 hằng năm. Tiếp đến nghiên cứu nâng độ cao bờ hồ lên thêm 2 m, đồng thời tạo thêm dòng chảy xả lũ phụ với lưu lượng không quá 300 m³/giây. Như thế sẽ tránh chuyện nắng thì tích nước, mưa thì xả lũ “tẹt ga”, đẩy cái khó về phía hạ lưu.

Đồng tình, TS Nguyễn Ngọc Anh, Viện trưởng Viện Quy hoạch thủy lợi Miền Nam, nói nếu nâng cao trình hồ Dầu Tiếng thì phải hạn chế các rủi ro như độ an toàn của hồ, hiệu quả đầu tư… Ngoài ra, TP cần mở các hướng thoát lũ mới như thoát sang sông Vàm Cỏ (Long An) nhưng để làm được điều này thì cần có sự hỗ trợ, đồng thuận các địa phương khác. TP cũng cần sử dụng các hồ, đập trên sông Sài Gòn hoặc bãi tràn lũ để giảm thiểu thiệt hại do xả lũ; đồng thời mở rộng mặt cắt, tăng khả năng thoát lũ cho sông Sài Gòn. “Trường hợp hồ Trị An, Sông Bé, Dầu Tiếng xả lũ cùng lúc cộng với triều cường dâng cao, mưa lớn thì TP.HCM sẽ bị ngập nặng. Tuy nhiên, TP sẽ không bị ngập kéo dài như Bangkok vì có hướng thoát nước tốt” - ông Anh lạc quan nói.

Về giải pháp căn cơ, TS Nguyễn Ngọc Anh đề xuất phải xây dựng quy trình vận hành liên hồ chứa ở lưu vực sông Đồng Nai hợp lý, không để xảy ra việc cùng lúc các hồ đều xả lũ lớn, ảnh hưởng đến TP. “Chúng tôi đang thực hiện đề tài Vận hành liên hồ chứa lưu vực sông Đồng Nai phục vụ chống ngập cho TP.HCM. Trong đó chúng tôi nhấn mạnh đến vai trò điều phối việc xả lũ sao cho hợp lý, tránh việc nhiều hồ cùng lúc dồn dập xả lũ trong điều kiện diễn ra mưa lớn, triều cường” - TS Anh nói.

 (Nguồn: http://phapluattp.vn)